Burgercollectieven geven steeds vaker vorm aan de manier waarop behoeften zoals zorg, energie, wonen en gezondheidszorg worden georganiseerd in buurten door heel Nederland. Hoe dragen deze initiatieven bij aan veerkrachtige samenlevingen? En wat kan de universiteit van hen leren bij het opzetten van Open Innovatie Netwerken? CollectieveKracht is een inspirerend voorbeeld dat draait om iets wat moeilijk te meten is: vertrouwen.
Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) zet zich in voor het bevorderen van een veerkrachtige samenleving, onder meer door het opzetten van Open Innovatie Netwerken en het stimuleren van maatschappelijk engaged onderzoek. Deze ambitie komt duidelijk tot uiting in het werk van CollectieveKracht.
In dit interview delen de oprichter van CollectieveKracht, prof. dr. Tine De Moor, en communicatieadviseur Tessa Moolenaar hun inzichten in hoe burgercollectieven bijdragen aan een veerkrachtige samenleving. Zij reflecteren ook op hoe de gezamenlijke inspanningen van het team van CollectieveKracht, de samenwerking, kennisuitwisseling en dialoog tussen actoren uit verschillende sectoren hebben bevorderd. Ook vertellen zij welke lessen anderen kunnen leren van hun ervaring met het verbinden van wetenschap en samenleving.
CollectieveKracht heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar burgercollectieven. Om te beginnen: wat is een burgercollectief precies, en hoe draagt die bij aan veerkrachtigere samenlevingen?
Volgens De Moor is een burgercollectief "een organisatie die door burgers is opgericht met de bedoeling om op een collectieve manier en voor de lange termijn kwalitatief hoogwaardige goederen, diensten of beide aan te bieden. Deze initiatieven ontstaan wanneer mensen samenkomen rond gedeelde en kwalitatieve basisbehoeften, zoals duurzame energie, betaalbare huisvesting, biologisch voedsel of zorg, en besluiten zelf oplossingen te organiseren om deze voorzieningen gezamenlijk te beheren."
Burgercollectieven spelen een belangrijke rol in het versterken van veerkracht, omdat ze alternatieven bieden wanneer bestaande systemen niet volledig aansluiten bij lokale behoeften. "Zowel overheid als markt schieten soms tekort, en burgercollectieven kunnen dat gat opvullen door alternatieve manieren te bieden om goederen en diensten te leveren," zegt De Moor.
Tessa Moolenaar voegt daaraan toe dat hun impact verder gaat dan praktische oplossingen. Collectieven versterken gemeenschappen doordat zij mensen samenbrengen rond een gezamenlijk doel. "Je bouwt aan een gemeenschap. Mensen leren hun buren kennen, werken samen aan iets en voelen dat ze de kracht hebben om een verschil te maken." Op die manier ontstaan uit burgercollectieven niet alleen praktische oplossingen voor concrete vraagstukken, maar ook andere positieve effecten, zoals sterkere sociale cohesie en meer maatschappelijke betrokkenheid. Daarmee dragen zij bij aan meer verbonden en veerkrachtige samenlevingen.
"In Rotterdam zien we zelfs dat sociale verbondenheid de belangrijkste motivatie is om deel te nemen aan een burgercollectief."
Hoe is CollectieveKracht ontstaan?
Het idee voor CollectieveKracht ontstond vanuit een uitdaging die De Moor observeerde tijdens haar onderzoek naar burgercollectieven. Naarmate de belangstelling voor collectieve initiatieven groeide, groeide ook het aantal onderzoekers dat deze groepen benaderde. "Sommige collectieven werden overspoeld met enquêtes en onderzoeksverzoeken. Ik geloof niet dat we geen onderzoek moeten doen naar collectieven, maar ik denk dat we wel de verantwoordelijkheid hebben om onderzoek op een slimmere en meer coöperatieve manier te doen," legt ze uit.
Tegelijkertijd merkte De Moor op dat "deze organisaties niet met elkaar in gesprek waren, terwijl ze verschillende problemen op een vergelijkbare manier aanpakten." CollectieveKracht werd daarom opgericht om niet alleen onderzoekers en burgercollectieven op een verantwoorde manier met elkaar te verbinden, maar ook om praktijkprofessionals uit verschillende sectoren met elkaar in contact te brengen en van elkaar te laten leren. Dat gebeurt tijdens bijeenkomsten (fysiek en online) en via de uitgebreide kennisbasis.
CollectieveKracht brengt diverse partijen samen, maar hoe faciliteert het platform deze verbindingen en netwerken in de praktijk?
In 2025 ontwikkelde CollectieveKracht de Burgercollectievenmonitor, die collectieve initiatieven in Nederland in kaart brengt. "Zoiets bestond nog niet," zegt De Moor. De monitor biedt nu een op kennis en data gebaseerd overzicht die onderzoekers, beleidsmakers en collectieven helpt om de omvang en impact van burger gedreven collectieve actie beter te begrijpen.
Daarnaast heeft Tine De Moor samen met collectievekracht-onderzoekers en netwerkorganisaties een prestigieuze subsidie voor ECCO (Empowering Citizen Collectives in Societal Transitions) gekregen. Dit grootschalige meerjarige programma onderzoekt hoe burgercollectieven effectiever kunnen bijdragen aan maatschappelijke transities en beter kunnen samenwerken met overheden. Deze coördinatie vermindert de overbelasting van burgercollectieven en zal financiering mogelijk maken voor diverse PhD-projecten die vanaf september beginnen.
Tegenwoordig brengt CollectieveKracht burgercollectieven samen met vertegenwoordigers van overheden, financiële instellingen, wetenschap- en netwerkorganisaties. Via een reeks speciaal opgezette partnerlabs faciliteert het platform kennisuitwisseling en constructieve dialogen tussen verschillende stakeholders.
De Moor realiseerde zich dat universiteiten een onderscheidende rol kunnen spelen bij het stimuleren en organiseren van respectvolle dialogen tussen belanghebbenden: "Academici bevinden zich wellicht in een unieke positie om dergelijke constructieve en open gesprekken te begeleiden, omdat zij kunnen voortbouwen op wetenschappelijk onderbouwde inzichten en tegelijkertijd een neutrale positie kunnen innemen." Deze dialogen moedigen deelnemers aan om verder te kijken dan hun directe uitdagingen, en gezamenlijk gedeelde vraagstukken, belangen en oplossingen te identificeren.
Welk advies zouden jullie geven aan onderzoekers die hun maatschappelijke betrokkenheid op vergelijkbare manieren willen versterken?
Volgens Tessa Moolenaar staat wederkerigheid centraal in de aanpak van CollectieveKracht. Het platform streeft ernaar waarde te creëren voor alle deelnemers via kennisdeling, tools, evenementen en mogelijkheden voor uitwisseling. "Burgercollectieven beschikken vaak over beperkte middelen, tijd en geld. Als je hen vraagt tijd te investeren in ons onderzoek zonder daar iets tegenover te stellen, leidt dat tot wrijving."
Het tweede ingrediënt is vertrouwen. "Het opbouwen van zulke relaties kost tijd en vraagt van onderzoekers dat zij al betrokken zijn bij de gemeenschap lang voordat zij om data of deelname vragen," zegt De Moor. Ze benadrukt dat vertrouwensopbouw vaak onzichtbaar werk is, maar essentieel voor betekenisvolle samenwerking. Onderzoekers zouden niet alleen moeten reageren op vragen vanuit de samenleving, maar ook actief hun kennis delen, deelnemen aan relevante gesprekken en investeren in duurzame relaties.
"Het bouwen en onderhouden van de brug tussenwetenschap en samenleving om maatschappelijke impact te realiseren, is op zichzelf al een collectieve inspanning van zowel wetenschappers als ondersteunend personeel"
Prof. dr. Tine De Moor
Tot slot benadrukken zowel De Moor als Moolenaar dat maatschappelijke betrokkenheid meer vraagt dan alleen de inzet van onderzoekers. Achter CollectieveKracht staat een multidisciplinair team dat expertise combineert op het gebied van onderzoek, communicatie, projectmanagement, community building en stakeholder management. "Deze verscheidenheid aan mensen en competenties is cruciaal om ervoor te zorgen dat we het platform effectief kunnen runnen," zegt De Moor. "Het bouwen en onderhouden van de brug tussen wetenschap en samenleving om maatschappelijke impact te realiseren, is op zichzelf al een collectieve inspanning van zowel wetenschappers als ondersteunend personeel."
Tot slot, terwijl de universiteit zich blijft inzetten voor het opzetten van Open Innovation Networks, wat is volgens u essentieel om dit succesvol te maken?
Op institutioneel niveau is De Moor van mening dat universiteiten meer kunnen doen om betrokken onderzoekers te erkennen en te ondersteunen. "Allereerst: erken wat er al gebeurt," zegt ze. Universiteiten zouden zichtbaar moeten maken wie zich met dit soort werk bezighoudt, deze mensen met elkaar moeten verbinden en ervoor moeten zorgen dat succesvolle initiatieven kunnen uitgroeien van tijdelijke projecten tot duurzame infrastructuren.
De Moor voegt daaraan toe: "Je kunt bijvoorbeeld niet verwachten dat promovendi binnen de beperkte looptijd van een promotietraject uitgebreide netwerken en langdurige vertrouwensrelaties opbouwen." In plaats daarvan zouden senior onderzoekers hun bestaande netwerken en contacten moeten delen, zodat jongere onderzoekers kunnen voortbouwen op bestaande relaties in plaats van telkens opnieuw te moeten beginnen. Tegelijkertijd moeten ook senior onderzoekers de ruimte en ondersteuning krijgen om zulke netwerken op te bouwen en, vooral, te onderhouden.
Zowel Moolenaar als De Moor zijn overtuigd van de waarde van engaged research en van de verantwoordelijkheid van universiteiten om verder te kijken dan de ‘ivoren toren’ en de maatschappelijke relevantie van hun werk zichtbaar te maken. Dat vraagt om vertrouwen, wederkerigheid, doorzettingsvermogen en, bovenal, een gezamenlijke inspanning vanuit een netwerk van complementaire expertises.
- Professor
- Meer informatie
Neem contact op met Tessa Moolenaar, communicatieadviseur CollectieveKracht, via t.moolenaar@rsm.nl of +31 10 408 9805.
Neem contact op met Stein Wetzer, Open Innovation Networks Facilitator for Societal Resilience via wetzer@essb.eur.nl of +31 10 754 5765.
CollectieveKracht.eu is het kennisplatform voor en door burgercollectieven uit alle sectoren: van energie tot huisvesting, van gezondheidszorg tot voedsel. Wil je meer weten? Bezoek de website van CollectieveKracht.
- Gerelateerde content
