Geboren en getogen Rotterdammer, cum laude afgestudeerd aan onze universiteit én wereldwijd toonaangevend onderzoeker op het gebied van dementie: prof.dr. Arfan Ikram is de gedroomde spreker van de Rotterdamlezing op maandag 11 mei 2026.
Intellectuele uitdaging, het verlangen naar ontdekking en het zien van patronen is wat Arfan Ikram drijft, zo vertelde hij aan Erasmus Magazine in 2025. Het zorgde ervoor dat hij een indrukwekkende loopbaan als Epidemioloog heeft. Op 35-jarige leeftijd werd hij hoogleraar en hoofd van de afdeling Epidemiologie van het Erasmus MC. Ook heeft hij een aanstelling als hoogleraar aan de prestigieuze Harvard School of Public Health en als hoogleraar Klinische Epidemiologie bij het LUMC in het kader van Medical Delta. Alsof dat nog niet genoeg is, is hij daarnaast ook voorzitter van ZonMw, lid van de Raad van Bestuur van NWO én vader van twee dochters.
Onderzoek met wereldwijde waarde
Onder zijn leiding werden er belangrijke stappen gezet in het onderzoek naar dementie, met name in de ERGO studie. ERGO is een langlopende studie in de Rotterdamse wijk Ommoord. Sinds de start in 1990 deden er al bijna 20.000 van 40 jaar en ouder aan mee. ‘The Rotterdam Study’ is internationaal vermaard en heeft veel belangrijke inzichten opgeleverd, zeker op het gebied van het voorkomen van ziekten. Bijvoorbeeld dat een hartinfarct zonder symptomen niet onschuldig is en even intensief moet worden behandeld als een hartinfarct met klachten. Of dat ongeveer 30% van de mensen met een huidkanker, een tweede huidkanker ontwikkelt in de jaren daarna.
Dementie geen onoverkoombaar gevolg van ouder worden
In de studie, waarvan Ikram vanaf 2017 aan het hoofd stond, werd langzamerhand duidelijk dat genetische oorzaken, maar ook leefstijl een belangrijke rol spelen in dementie. Het risico op de ziekte is dan ook te verlagen als je een gezondere leefstijl hebt. Het relatieve risico op dementie neemt zelfs af in de laatste jaren, zo is te lezen in een artikel op Amazing Erasmus MC, waarschijnlijk door preventie. “Ook dementie is dus geen onoverkoombaar gevolg van ouder worden”, zegt Ikram. “We hopen dat verder onderzoek in de toekomst leidt tot maatregelen om dementie te voorkomen.”
Genetica, hoofdgrootte en dementie
Ikram zelf had zijn eureka-moment toen hij een link vond tussen genetica, hoofdgrootte, en dementie en Alzheimer. Met behulp van een toen nieuwe analysetechniek ‘Genomen-wide association studies’ runde hij een analyse waarbij bleek dat één genvariatie een heel sterk verband had met hoofdgrootte, namelijk een variatie in het tau-gen. “Dit gen codeert voor het tau-eiwit. Dat is één van de eiwitten die later in het leven neerslaan in de hersenen van patiënten met de ziekte van Alzheimer; ze raken binnen in hersencellen in de war en vormen kluwens, waardoor de cellen hun structuur verliezen en afsterven. Ik vond dus de link tussen dat gen, de hoofdgrootte, en het risico op dementie”, zo vertelde hij aan Erasmus Magazine. “Op dat moment realiseerde ik me dat ik de eerste persoon was in de wereldgeschiedenis die wist dat dit tau-gen belangrijk is voor schedelinhoud. Voor een namiddag lang was ik de enige persoon met deze informatie. Ik dacht: ‘Dit is nou die ontdekking, dit is waarvoor ik het doe.’”
Geen wondermiddel voor dementie
Hoewel er dus al veel stappen zijn gezet in het onderzoek naar en de behandeling van dementie, is er nog geen wondermiddel gevonden. Arfan Ikram legt in een podcast van de Universiteit van Nederland uit dat dit ook niet gaat gebeuren: “Het is een multifactoriële ziekte, waardoor er waarschijnlijk niet één wondermedicijn is. Uiteraard hoopt iedereen dat er een keer één grote doorbraak komt, maar realistischer is dat we de komende jaren meerdere kleine stapjes zullen zetten. Ondanks dat het kleine stapjes zijn heb ik de verwachting dat we de komende 5 tot 10 jaar toch echt wel een substantiële stap zullen maken om het risico op dementie te verlagen."
Op genen hebben we geen invloed, maar wel op hoe we leven. Ook voor dementie geldt dat niet roken, weinig tot geen alcohol, gezonde voeding en voldoende beweging het risico op de ziekte verlagen. Ook het trainen van de hersenen is hiervoor belangrijk: "Het trainen van hersenen is terug te voeren tot het concept ‘cognitieve reserve’: een buffer in je hersens die je opbouwt vroeg in het leven en die ervoor zorgt dat je hersens wendbaarder zijn later in het leven. Die buffer bouw je op door je hersens uit te dagen met complexe taken. Hoewel je dit vroeg in het leven opbouwt, ook later in het leven kun je dit opkrikken, bijvoorbeeld door je hersens te blijven stimuleren door bijvoorbeeld uitdagende taken uit te voeren of een actief sociaal leven." De behandeling van dementie zal in de toekomst dan ook gestoeld zijn op een combinatie van leefstijladviezen en medicijnen.
De toekomst van dementie-onderzoek
Hoe ziet Arfan Ikram de toekomst van zijn onderzoek voor zich? Op Amazing Erasmus MC vertelt hij: “Het komt er nu op aan dat we steeds verfijnder oorzaken kunnen detecteren. Denk aan subtiele genetische effecten en biomarkers in het bloed.” Ook ziet hij winst bij het in kaart brengen van risicofactoren op groepsniveau door blootstelling aan omgevingsfactoren, zoals lucht- en geluidvervuiling, maar ook microplastics. “Dat is een nieuwe uitdaging, waarvoor een lange adem nodig is. Want bij zulke risicofactoren moeten we niet alleen zorgverleners en patiënten overtuigen, maar vooral ook beleidsmakers.”
Een groot gemis in het ERGO-onderzoek is dat er gegevens zijn van uitsluitend één bevolkingsgroep in Rotterdam, terwijl er in de stad meer dan 150 nationaliteiten voorkomen. “Een belangrijke verrijking voor het dementie-onderzoek zou zijn als wij ook meer kennis vergaren over het optreden, de risico's en het voorkomen van dementie in diversere bevolkingsgroepen", vertelt Arfan Ikram. “Daarmee kunnen we namelijk nog beter de preventie en de behandeling tegen dementie vormgeven.” Arfans droom is dan ook om een onderzoek zoals ERGO op te zetten in Rotterdam-Zuid: “Daarmee zal Rotterdam nóg belangrijker en toonaangevender worden voor het internationale onderzoek naar dementie en kunnen we veel meer positieve impact hebben op de gezondheid van de stad.”
- Meer informatie
Meer weten over de toekomstplannen van Arfan Ikram, met name op Rotterdam-Zuid? Kom naar de Rotterdamlezing op 11 mei en hoor er meer over.
Meer wetenschapsverhalen? Kijk op ons online magazine Erasmus Extra.
- Gerelateerde content
- Gerelateerde links
- Amazing Erasmus MC | Illness in older age is not a given: insights from 35 years of Rotterdam population research
Erasmus Magazine | Arfan Ikram zocht naar een gen dat alzheimer kan verklaren, zijn ontdekking wierp meer vragen op dan antwoorden
Medical Delta | Portret en video Arfan Ikram: “In het veld worden regelmatig keuzes gemaakt ten nadele van preventie”
