WODC-rapport: meer ruimte nodig voor vernieuwende praktijkstructuren in de advocatuur om toegang tot recht te verbeteren

Hoogleraren Christiaan Stokkermans (projectleider, Ondernemingsrecht) en Xandra Kramer (Burgerlijk recht) van Erasmus School of Law verrichtten het onderzoek dat ten grondslag ligt aan het WODC-rapport, in samenwerking met onderzoekers van onderzoeksbureau Pro Facto in Groningen, Heinrich Winter (directeur, tevens hoogleraar Bestuurskunde aan de Universiteit Groningen), Erwin Krol en Ernst van Bergen. 

Volgens het onderzoek staat de toegankelijkheid van juridische dienstverlening in Nederland onder druk, vooral voor mensen met een laag- en middeninkomen en voor kleinere ondernemers. Zij lopen vaak vast op hoge kosten, beperkte beschikbaarheid van sociaal advocaten en een aanbod dat onvoldoende aansluit op hun behoeften. Het onderzoek bouwt voort op een WODC-rapport uit 2023 over alternatieve bedrijfsstructuren in de advocatuur, uitgevoerd door Christiaan Stokkermans en Annie de Roo van Erasmus School of Law. Daarin werd vooral naar regelgeving in een aantal andere landen gekeken op het gebied van juridische dienstverlening als inspiratie voor de nodige vernieuwing in Nederland. 

Huidige regels belemmeren vernieuwing

De onderzoekers stellen dat de huidige regelgeving voor advocatenkantoren vooral gericht is op het waarborgen van de onafhankelijkheid van individuele advocaten. Hoewel die kernwaarde essentieel blijft, werkt het systeem volgens hen ook belemmerend voor vernieuwende praktijkstructuren binnen de advocatuur die bijdragen aan een goede rechtsbedeling.

Nieuwe praktijkstructuren (zoals samenwerking met andere disciplines, alternatieve bedrijfsmodellen of externe kapitaalinvesteringen) krijgen daardoor weinig ruimte, terwijl ze juist kunnen bijdragen aan betaalbare en toegankelijke rechtshulp.

Duidelijke maatschappelijke behoefte

Uit het onderzoek blijkt dat er een duidelijke maatschappelijke behoefte bestaat aan vernieuwende praktijkstructuren. Die kunnen helpen om juridische dienstverlening goedkoper en toegankelijker te maken, beter in te spelen op de vraag van burgers en het mkb en nieuwe vormen van samenwerking mogelijk te maken. Met name de sociale advocatuur staat onder druk door lage vergoedingen en uitstroom van advocaten, waardoor in sommige regio’s tekorten ontstaan.

Beoordelingskader en driefasen-plan voor hervorming

De onderzoekers stellen een beoordelingskader en een stappenplan op aan de hand waarvan bepaald kan worden welke nieuwe organisatievormen toegelaten kunnen worden. Zij presenteren een concreet actieplan in drie fases. In de eerste fase, die uiterlijk in 2028 moet zijn afgerond, ligt de nadruk op het verruimen van bestaande mogelijkheden. Dit gaat bijvoorbeeld om  het verder ontwikkelen van in-huis advocatuur bij schaderegelingskantoren waardoor deze rechtshulp kunnen verlenen aan niet-verzekerden, en het bieden van meer ruimte voor sociale rechtshulp en franchise-achtige modellen. In de tweede fase, met een horizon tot 2030, wordt gekeken naar verdergaande vernieuwingen, waaronder multidisciplinaire samenwerkingen en de mogelijke inzet van extern kapitaal. De derde fase, die doorloopt tot 2032, richt zich op een fundamentele herziening van de regulering van de sector.

Onafhankelijke instantie voorgesteld

Een opvallende aanbeveling die voor de derde fase wordt voorgesteld, is om de regulering van praktijkstructuren niet uitsluitend bij de advocatuur zelf te leggen. Volgens de onderzoekers bestaat het risico dat de beroepsgroep te veel haar eigen belangen beschermt. Zij pleiten daarom voor een onafhankelijke instantie die beslist over de toelating van nieuwe praktijkvormen, waarbij nadrukkelijker de bredere  maatschappelijke behoeften centraal staan. 

Toegang tot recht centraal

Het rapport sluit aan bij de bredere ambitie van het ministerie van Justitie en Veiligheid om de toegang tot het recht te verbeteren. De kernboodschap: zonder modernisering van de advocatuur dreigt een groeiende groep Nederlanders buiten de boot te vallen.