Een auto delen via een app, een koffiemachine leasen of een boormachine gebruiken via een deelplatform zolang dat nodig is: steeds meer consumenten betalen voor tijdelijk of gedeeld gebruik van producten. Deze verschuiving van eigendom naar gebruik past bij een economie waarin flexibiliteit, gemak en toegankelijkheid centraal staan. Tegelijk roept deze ontwikkeling juridische vragen op. Wat betekent het voor consumentenbescherming wanneer iemand geen eigenaar meer is? En in hoeverre sluit het recht nog aan bij deze populairder wordende manieren van consumeren? Josje de Vogel, universitair docent Burgerlijk recht, doet onderzoek naar deze vragen en ziet zowel kansen als duidelijke tekortkomingen.
Een verschuivend consumptiepatroon
Haar interesse in dit onderwerp ontstond vanuit concrete ervaringen in het dagelijks leven. Zoals zij zelf zegt: “Mijn interesse in dit onderwerp werd gewekt doordat ik in mijn eigen omgeving steeds vaker deze manieren van consumeren zag ontstaan.” Digitale platforms maken het steeds eenvoudiger om producten te gebruiken zonder ze te bezitten, doordat zij consumenten verbinden met peers of professionele aanbieders. “Het fascineerde mij hoe consumenten zo toegang kregen tot het gebruik en het genot van een product, zonder de lasten die traditioneel met eigendom gepaard gaan.”
Wanneer De Vogel spreekt over ‘gebruik’, kiest zij die term bewust. Het gaat haar niet simpelweg om huur in de klassieke zin. Veel moderne gebruiksmodellen zijn complexer en bestaan uit een combinatie van product en dienstverlening. In deze zogenoemde Product-Dienst Systemen is het gebruik van een product vaak gekoppeld aan aanvullende diensten zoals onderhoud of verzekering. Dat maakt deze modellen fundamenteel anders dan traditionele koop of huur. “Gebruiksmodellen bieden toegang zonder de lasten en verantwoordelijkheden van eigendom. Daarmee markeert de verschuiving van eigendom naar gebruik niet alleen een andere manier van consumeren, maar ook een herverdeling van risico’s, verantwoordelijkheden en rechten tussen aanbieders en gebruikers,” aldus De Vogel.
Van eigendom naar gebruik: wat verandert er?
Die verschuiving wordt zichtbaar wanneer verschillende vormen van gebruik juridisch met elkaar worden vergeleken. Bij eigendom is de rechtspositie van de consument relatief sterk en duidelijk omlijnd. De consument valt onder het regime van consumentenkoop en kan aanspraak maken op dwingendrechtelijke remedies bij non-conformiteit zoals reparatie, vervanging of ontbinding van de overeenkomst. Bij exclusief gebruik, zoals private lease, is die bescherming minder vanzelfsprekend. De consument heeft langdurig en individueel gebruik van het product, maar wordt geen eigenaar. “Hoewel langdurig exclusief gebruik kenmerken vertoont van koop en krediet, ontbreekt duidelijkheid over wat de consument precies mag verwachten en welke rechten gelden als het product of de dienst niet aan de verwachtingen voldoet,” zegt De Vogel. Europese regels voor consumentenkoop en krediet zijn hier doorgaans niet van toepassing, wat leidt tot juridische onzekerheid.
Bij gedeeld gebruik, zoals bij deelauto’s of deelscooters, wordt die onzekerheid nog groter. Het gaat om kortdurende, vaak incidentele overeenkomsten waarbij meerdere gebruikers toegang hebben tot hetzelfde product. Klassieke consumentenrechten sluiten slecht aan bij dit model. Ze licht toe: “Ook hier blijft onduidelijk wat de consument precies mag verwachten en welke dwingendrechtelijke rechten hij heeft wanneer het product of de dienst niet voldoet.” Reparatie of vervanging is in de praktijk lastig te organiseren en herroepingsrechten zijn vaak niet toepasbaar vanwege de korte duur en logistieke complexiteit.
Waar loopt de consument in de praktijk tegenaan?
Deze juridische vraag wordt concreet in alledaagse situaties. De Vogel noemt het gebruik van een deelfiets. “Wat mag je eigenlijk van zo’n voertuig verwachten? Mogen er krassen op zitten, of mag de verlichting ontbreken? En stel dat je halverwege je rit ontdekt dat de fiets defect is, of dat je de rit niet kunt beëindigen en daardoor doorbetaalt – waar heb je dan recht op als consument? Heb je recht op reparatie, vervanging of compensatie?” Vergelijkbare vragen doen zich voor bij exclusief gebruik, zoals het leasen van een wasmachine of koffiezetapparaat, waarbij onduidelijk kan zijn wie verantwoordelijk is voor onderhoud, defecten of kosten bij voortijdige beëindiging.
Een belangrijk verschil met traditionele koop is dat veel traditionele consumentenrechten bij gebruiksmodellen niet automatisch gelden. Bij koop beschikt de consument over een duidelijk palet aan dwingendrechtelijke wettelijke rechten, waarvan niet ten nadele van de consument kan worden afgeweken, waaronder herstel of vervanging bij non-conformiteit en het herroepingsrecht bij koop op afstand. “Bij gebruiksmodellen gelden deze rechten vaak niet of slechts gedeeltelijk,” stelt De Vogel. Dat maakt deze modellen juridisch minder voorspelbaar en kan consumenten in een kwetsbare positie brengen.
Ongelijke bescherming: wanneer wordt dat een probleem?
Dat de bescherming bij gebruik niet precies hetzelfde is al bij koop is niet altijd een probleem. “Die ongelijkheid wordt pas echt een probleem als de gedachte achter een regel wél van belang is voor gebruikers, maar de regel hen geen bescherming beidt omdat de regel niet op hen van toepassing is.” Tegelijkertijd wijst De Vogel erop dat het niet altijd wenselijk is om zware beschermingsmechanismen toe te passen op zeer kleine of kortdurende transacties. “De uitdaging ligt daarom in het vinden van een balans,” zegt zij.
In de praktijk wordt een deel van die balans gezocht via algemene voorwaarden en zelfregulering. Sectorale keurmerken kunnen een betere bescherming bieden dan de (minimale) wettelijke regels voor gebruik nu, omdat de sector zelf veel kennis heeft van het gebruiksmodel “Zelfregulering kan marktpartijen stimuleren om een hoger beschermingsniveau te bieden,” aldus De Vogel. Tegelijkertijd kent deze aanpak duidelijke beperkingen. Naleving is vrijwillig en de afdwingbaarheid beperkt, waardoor consumenten niet altijd zeker zijn van hun rechten. Daarom blijft overheidsregulering volgens haar noodzakelijk om gelijkwaardige bescherming en rechtszekerheid te garanderen.
Duurzaamheid en de rol van Europa
De overgang van eigendom naar gebruik wordt vaak gepresenteerd als duurzamer, maar daarover is De Vogel terughoudend. “De duurzaamheidsvoordelen van gebruik zijn tot nu toe niet overtuigend bewezen.” Hoewel het idee is dat producten efficiënter worden benut en langer meegaan, laten sommige studies zelfs tegengestelde effecten zien. Toch zien beleidsmakers binnen de Europese Unie deze transitie als een belangrijke kans, mits zij zorgvuldig wordt begeleid.
Juist daarom is Europese wetgeving volgens De Vogel van groot belang. Consumentenrecht wordt op EU-niveau geregeld om consumenten als zwakkere partij te beschermen en om bedrijven een gelijk speelveld te bieden. “Het huidige EU-consumentenrecht ondersteunt de overgang van eigendom naar gebruik echter nog niet. Hoewel gebruikscontracten tot op heden nog niet zijn geharmoniseerd, kan een nieuwe richtlijn die rol wel vervullen. Volgens mij is een nieuwe richtlijn nodig om aanbieders en consumenten zekerheid te geven en tegelijkertijd het doel van het EU-consumentenrecht te respecteren. Mogelijk kan het zelfs de overgang naar gebruik ondersteunen.”
Gebruik als volwaardig alternatief voor eigendom?
De Vogel is van mening dat gebruiksmodellen alleen kunnen uitgroeien tot een volwaardig alternatief voor eigendom wanneer de juridische bescherming meebeweegt. “Een solide privaatrechtelijk kader kan juist een katalysator zijn voor circulaire en duurzame bedrijfsmodellen.” Zonder duidelijke en afdwingbare regels is er geen gelijk speelveld tussen aanbieders van eigendom en aanbieders van gebruik en wordt het volledige potentieel van deze nieuwe manier van consumeren niet benut.
- Universitair Docent
- Gerelateerde content
