“Stel: je hebt een nier nodig. De wachttijd bedraagt op dat moment 2,5 jaar. Intussen gaat je gezondheid achteruit, put dialyse je uit en kun je geen geschikte donor vinden in je omgeving. Je gaat zoeken op het internet en vindt een kliniek in het buitenland die binnen enkele weken kan opereren – tegen betaling. Wat doe je?” Met deze vraag schetst Frederike Ambagtsheer, universitair docent en criminoloog bij de afdeling Inwendige Geneeskunde, sector nefrologie en transplantatie van het Erasmus MC Transplant Instituut, het dilemma waar nierpatiënten voor kunnen staan.
Wereldwijd overlijden naar schatting tussen de twee en zeven miljoen mensen ieder jaar aan chronisch nierfalen. De vraag naar nieren overstijgt het aanbod structureel. In veel landen, overleven patiënten de wachtlijst niet of worden zij te zwak voor transplantatie. Die kloof tussen vraag en aanbod vormt de voedingsbodem voor een internationale markt die officieel verboden is, maar hardnekkig blijft bestaan.
Een ERC Starting Grant financiert het multidisciplinaire onderzoeksproject Walls of Secrecy and Silence in the Human Organ Trade: Facilitating, Concealing and Laundering Illegal Transplants. Het project wordt geleid door Ambagtsheer en uitgevoerd in samenwerking tussen Erasmus MC en Erasmus School of Law. Centraal staat de vraag hoe illegale transplantaties worden gefaciliteerd, verhuld en witgewassen. En wat dat betekent voor de aanpak van orgaanhandel.
Handel, orgaanhandel en ‘transplant tourism’
“In het publieke debat worden verschillende begrippen vaak door elkaar gebruikt. Juridisch zijn er belangrijke verschillen. Orgaanhandel betreft de koop en verkoop van organen, of het bemiddelen daarin, met financieel of materieel gewin als doel. Wanneer daarbij sprake is van dwang, misleiding, misbruik van kwetsbaarheid of andere vormen van uitbuiting, spreken internationale verdragen van mensenhandel met het oogmerk van orgaanverwijdering (THBOR), zoals vastgelegd in het Palermo Protocol van de Verenigde Naties (2000),” zegt Ambagtsheer.
“Daarnaast bestaat het fenomeen ‘transplant tourism’: patiënten en donoren die over landsgrenzen reizen voor transplantatie. Dat is niet per definitie illegaal,” vult Ambagtsheer aan. “Het wordt problematisch wanneer het gepaard gaat met uitbuiting of met handel in organen. In de praktijk blijkt het echter uiterst moeilijk om legale transplantatiereizen scherp te onderscheiden van illegale praktijken. Juridische complexiteit, grensoverschrijdende constructies en beperkte samenwerking tussen landen bemoeilijken effectieve handhaving.”
De cijfers benadrukken dat probleem. Wereldwijd zijn tot nu toe slechts zestien veroordelingen voor orgaanhandel geregistreerd in de case law database van de United Nations Office on Drugs and Crime. Voor mensenhandel met het oogmerk van orgaanverwijdering zijn dat er zes. “Dat staat in schril contrast met de omvang die het fenomeen volgens internationale schattingen heeft. Opvallend is bovendien dat alle officieel gerapporteerde illegale transplantaties plaatsvonden binnen medische instellingen, met betrokkenheid van medisch personeel. Tegelijkertijd zijn succesvolle veroordelingen van ziekenhuizen, klinieken of artsen vrijwel non-existent,” zegt Ambagtsheer.
Netwerken in het zicht
Eerder onderzoek laat zien dat illegale transplantaties niet plaatsvinden in obscure achterkamers, maar in operatiekamers van erkende ziekenhuizen. “In Zuid-Afrika werkten artsen samen met buitenlandse tussenpersonen om honderden illegale niertransplantaties mogelijk te maken. Patiënten betaalden bedragen die konden oplopen tot meer dan een ton per transplantatie; donoren ontvingen een fractie daarvan,” vertelt Ambagtsheer over haar eerdere onderzoek.
Ook in Kosovo zagen de onderzoekers problemen; “Donoren werden minder betaald dan afgesproken of onder druk gezet om nieuwe donoren aan te brengen. In meerdere dossiers bleken corruptie, complexe financiële constructies en grensoverschrijdende geldstromen vervolging te frustreren. Uiteindelijk gingen hoofdverdachten geregeld vrijuit of kregen zij relatief milde straffen,” zegt Ambagtsheer.
Wat deze zaken gemeen hebben, is dat zij verweven zijn met reguliere medische infrastructuur en bestaande zorgsystemen. Illegale transplantaties maken gebruik van legale instellingen, professionals en handelswijzen. Dat maakt opsporing niet alleen juridisch, maar ook institutioneel ingewikkeld.
‘Walls of Secrecy and Silence’
Bij het onderzoeksproject zijn ook hoogleraar nierziekten en internist-nefroloog Marc Hemmelder, verbonden aan het Erasmus MC, en universitair hoofddocent Criminologie Robby Roks van Erasmus School of Law betrokken.
“De centrale insteek van het onderzoeksproject overstijgt verschillende disciplines. Juist daarom is de samenwerking tussen Erasmus MC en Erasmus School of Law van groot belang. Frederike, die criminologie studeerde aan de Erasmus School of Law en al jaren werkzaam is bij Erasmus MC, vervult daarbij een belangrijke en unieke brugfunctie,” aldus Roks.
In de samenwerking wordt criminologie, recht en medische expertise gecombineerd. Het team, in samenwerking met twee PhD-studenten, onderzoekt hoe de medische en juridische praktijk, soms onbedoeld, illegale transplantaties faciliteren, verhullen of legitimeren. De onderzoekers combineren online onderzoek naar wervings- en bemiddelingspraktijken met etnografisch veldwerk in bekende hotspots van orgaanhandel. Daarnaast analyseren de onderzoekers recente strafzaken in onder meer Costa Rica, het Verenigd Koninkrijk, Thailand en Turkije. Ook wordt onderzocht hoe criminele netwerken zich verhouden tot medische instituties en waar zij elkaar raken. Door deze verschillende perspectieven samen te brengen, wil het project de ‘muren van geheimhouding en stilte’ blootleggen die illegale transplantaties in stand houden.
- Meer informatie
Meer informatie: organ trafficking research website.
- Gerelateerde content
