Wodka is een van de bekendste sterke dranken ter wereld en wordt overal gedronken. Maar waar komt het vandaan en hoe is het uitgegroeid tot de drank die we vandaag de dag kennen? In dit interview vertelt Alexandr Gorokhovskiy over zijn promotieonderzoek naar de oorsprong van Russische wodka. Enkele jaren geleden maakte hij de overstap van de alcoholindustrie naar de academische wereld om de vroege geschiedenis van deze iconische drank te onderzoeken. Op maandag 7 september verdedigde hij zijn proefschrift, ‘The Dawn of Vodka’, dat een verhaal vertelt dat verder reikt dan de drank zelf.
Om te beginnen, Alexandr, hoe beland je vanuit de drankindustrie in academisch onderzoek naar wodka?
Mijn weg naar academisch historisch onderzoek is nogal onconventioneel verlopen. Ik heb ongeveer 18 jaar in verschillende marketingfuncties gewerkt bij een van ’s werelds grootste drankproducenten, waarbij ik in diverse landen actief was en voor een aantal grote internationale merken werkte. Omdat ik me voor mijn werk moest verdiepen in de geschiedenis van dranken, ontwikkelde ik gaandeweg een sterke en blijvende persoonlijke interesse in het onderwerp.
Hoe meer ik las, hoe meer ik me realiseerde dat er nog geen grondig wetenschappelijk onderzoek was gedaan naar de nationale drank van mijn land van herkomst, Rusland. Er bestaat natuurlijk een omvangrijke hoeveelheid populaire literatuur over dit onderwerp, maar die biedt geen bevredigend antwoord op een vraag die door historici lange tijd is verwaarloosd: hoe en wanneer is Russische wodka ontstaan? Ik besefte dat ik hier zelf een bijdrage aan kon leveren. En zo begon ik mijn onderzoek, dat me uiteindelijk naar de Erasmus Universiteit Rotterdam leidde.
Waar gaat je onderzoek precies over?
Er is een leemte in onze kennis over de ontstaansgeschiedenis van de Russische wodka. Met mijn onderzoek probeer ik dit gat op te vullen door de context te onderzoeken waarin het vroege gebruik van gedistilleerde alcohol in Rusland ontstond. Ik kijk met name naar hoe de productie van sterke drank voet aan de grond kreeg in het vroegmoderne Moskou.
In mijn proefschrift onderzoek ik hoe de distillatietechnologie naar Rusland werd overgebracht, hoe deze werd aangepast aan de Moskovitische context, en hoe de staat de productie en distributie van sterke drank zich toe-eigende, reguleerde en institutionaliseerde. Daarbij gebruik ik de geschiedenis van gedistilleerde dranken om te onderzoeken hoe Moskovië deel ging uitmaken van Euraziatische netwerken van uitwisseling, kennisoverdracht en staatsvorming.
"Ik stuitte meteen op een probleem dat elke historicus heeft die onderzoek doet naar het vroegmoderne Rusland: de extreme schaarste aan bronnen."
Welke vraag staat centraal in je onderzoek en hoe heb je geprobeerd die te beantwoorden?
Mijn centrale onderzoeksvraag is: ‘Hoe is de kunst van het distilleren in Moskou-Rusland terechtgekomen, en onder welke omstandigheden werd deze voor het eerst toegepast voor de productie van drinkbare sterke drank?’.
Toen ik aan mijn project begon, stuitte ik meteen op een probleem waarmee elke historicus te maken krijgt die onderzoek doet naar het middeleeuwse en vroegmoderne Rusland: de extreme schaarste aan bronnen. Veel is verloren gegaan door brand, oorlog en politieke onrust, of simpelweg door verwaarlozing en onjuiste archivering. Zelfs wanneer relevante teksten bewaard zijn gebleven, gaan ze zelden in op het onderwerp van mijn onderzoek vanwege het karakter van de Moskovitische schrijfcultuur. Drank komt slechts sporadisch voor, meestal als symbool van zonde, in ceremoniële contexten of in belastingregisters.
Ook archeologisch bewijs is schaars; tot nu toe zijn er in Rusland slechts twee intacte vroege distilleerketels gevonden, beide uit de eerste helft van de zeventiende eeuw. Vanwege deze beperkingen moest ik vooral terugvallen op reisverslagen van Europeanen die Moskou bezochten. Deze omvatten individuele verslagen, memoires, diplomatieke en privé-correspondentie, aangevuld met door westerlingen samengestelde handgeschreven taalgidsen en woordenboeken van de Russische taal. Ik heb deze vergeleken met een beperkte reeks bewaard gebleven Russische bronnen: regeringsbesluiten, kasboeken van herbergen, belastingdocumenten, provinciale verslagen, diplomatieke archieven en documenten van de Apothekerskanselarij, evenals folkloristische bronnen zoals legendes en satirische werken.
En hoe beantwoordt je proefschrift die onderzoeksvraag?
Eerder is gesuggereerd dat sterke drank mogelijk via kerkelijke kanalen of via de Mongolen in Moskou is geïntroduceerd, na de invasie van Rusland door Batu Khan in de dertiende eeuw. Maar uit mijn proefschrift blijkt dat dit onwaarschijnlijk is. In plaats daarvan lijkt de kennis van distillatie Moskou te hebben bereikt als onderdeel van de vroegmoderne verspreiding van Europese farmaceutische kennis. Er is substantieel bewijs dat distillatietechnieken via westerse gedrukte medische en distillatieliteratuur en via de activiteiten van Europese artsen naar Rusland zijn gekomen. Artsen, chirurgen en apothekers uit de Duitse gebieden, Engeland en de Nederlanden die in dienst waren aan het Moskouse hof, brachten technische expertise over en pasten deze toe, wat hielp bij het leggen van de basis voor de lokale productie van wat later bekend zou staan als wodka. Dit past in een breder Europees patroon waarin distillatie nauw verbonden was met de geneeskunde.
Hoe is wodka dan een drank geworden die algemeen geconsumeerd werd in Rusland?
Dat is historisch gezien een interessante vraag en in het geval van Moskou een bijzonder opmerkelijke. De overgang van het medicinale gebruik van sterke drank naar de categorie recreatieve middelen verliep in Rusland anders dan in West- en Midden-Europa. Dankzij de boekdrukkunst en de relatief hoge geletterdheid in Europa werden handleidingen voor het distilleren op grote schaal onder de bevolking verspreid. Daardoor werd het distilleren al snel een commerciële activiteit buiten de apotheken om.
In Moskou kwam de boekdrukkunst later op gang en bleef de geletterdheid onder de bevolking beperkt, waardoor de technische kennis van distillatie lang beperkt bleef tot relatief kleine professionele netwerken. Onder deze omstandigheden verliep de overgang van medicinaal naar recreatief gebruik via een andere weg. In mijn proefschrift betoog ik dat de instroom van Livonische Duitsers, die tijdens de Livonische Oorlog (1558–1583) gedwongen naar Moskou werden overgebracht, hierbij een cruciale rol speelde. Van het midden van de jaren 1560 tot het einde van de jaren 1570 genoten deze ontheemde gemeenschappen het exclusieve recht om sterke alcoholische dranken, waaronder sterke drank, te produceren en te verkopen, waardoor ze aanzienlijk bijdroegen aan de bredere consumptie ervan. Na verloop van tijd maakten zij zo’n misbruik van dit recht dat de tsaar, gealarmeerd door de toenemende dronkenschap onder zijn onderdanen, uiteindelijk opdracht gaf om de Duitse wijk van Moskou te vernietigen en alle voorheen aan de bewoners verleende privileges introk. Het is opvallend dat, in tegenstelling tot wat vaak wordt aangenomen, de Moskovitische regering aanvankelijk ernaar streefde de consumptie van sterke drank te beperken, in plaats van deze aan te moedigen.
"Kennis en technologie ontstaan of ontwikkelen zich vrijwel nooit uitsluitend binnen nationale grenzen."
Welke maatschappelijk relevante lessen kunnen uit je onderzoek worden getrokken?
In mijn onderzoek laat ik zien dat de geschiedenis van gedistilleerde dranken niet kan worden begrepen binnen de grenzen van één drank of één land. Het geval van Moskou gaat daarom niet alleen over de geschiedenis van wodka, maar maakt deel uit van een breder verhaal over gedistilleerde dranken en over de technologieën, praktijken, mensen en kennis die hun ontwikkeling in heel Eurazië hebben gevormd.
In het algemeen onthult mijn onderzoek iets fundamenteels over menselijke samenlevingen: kennis en technologie ontstaan of ontwikkelen zich vrijwel nooit uitsluitend binnen nationale grenzen. Ze verspreiden zich door contact, uitwisseling, overname en aanpassing, en worden vervolgens gevormd om aan lokale behoeften te voldoen. De geschiedenis van gedistilleerde dranken is daar een mooi voorbeeld van.
Hoe heeft het onderzoek jouw kijk op de huidige wereld verandert?
Zoals ik al zei, heeft het in kaart brengen van de routes waarlangs sterke drank Moskou bereikte, implicaties die veel verder reiken dan de geschiedenis van alcohol zelf. Ook toont het aan de het vroegmoderne Rusland minder geïsoleerd was dan voorheen gedacht. Het was zelfs stevig verankerd in een Europese context, wat ook zorgde voor de overdracht en overname van technische en economische kennis.
Zoals ik al aangaf, heeft het in kaart brengen van de routes waarlangs alcohol Moskou bereikte gevolgen die veel verder reiken dan de geschiedenis van alcohol zelf. Het toont ook aan dat het vroegmoderne Rusland minder geïsoleerd was dan doorgaans wordt voorgesteld. Het was namelijk stevig verankerd in een bredere Europese context, wat zorgde voor een makkelijkere overdracht en overname van technische en economische kennis.
Daarom ben ik van mening dat Rusland moet worden gezien als een integraal, zij het eigenzinnig, onderdeel van de vroegmoderne Europese wereld, dat actief deelnam aan handel, de verspreiding van kennis en culturele uitwisseling. In die zin was Rusland, en moet het historisch gezien ook worden beschouwd als, een Europees land waarvan de ontwikkeling deel uitmaakte van gezamenlijke processen die het vroegmoderne Europa als geheel hebben gevormd. Voor mij is dit een belangrijke conclusie, aangezien deze ingaat tegen de hardnekkige neiging om Rusland buiten de Europese ervaring te plaatsen en het in plaats daarvan stevig verankert in de bredere, onderling verbonden geschiedenis van het Europese continent.
Je noemde eerder al de schaarste aan bronnen; zijn er meer dingen die moeilijk waren tijdens het traject?
Door het gebrek aan primaire bronnen moest ik een aantal keer naar Rusland reizen om te kunnen werken met materiaal uit bibliotheken, bijzondere collecties en plaatselijke archieven. Gezien de huidige geopolitieke context was dat niet eenvoudig.
Maar Rusland was niet mijn enige bestemming. Als externe promovendus woonde ik tijdens het schrijven van mijn proefschrift in Frankrijk. Dus zelfs om met de collecties van de Erasmus Universiteit te werken, moest ik af en toe heen en weer naar Rotterdam. Ik wil bij dezen graag de medewerkers van de EUR-bibliotheek hartelijk bedanken voor hun hulp bij het zoeken en klaarmaken naar boeken die ik nodig had, en voor het regelen van interbibliothecaire leningen en het verkrijgen van materiaal uit andere collecties.
Gelukkig zijn er veel vroegmoderne bronnen gedigitaliseerd, waardoor ik toch veel bronnen op afstand kon raadplegen zonder naar elke bibliotheek of elk archief te hoeven reizen om de originelen in te zien.
Welke werken, mensen of gebeurtenissen hebben je geïnspireerd tijdens je onderzoek?
Een historische figuur die ik tijdens mijn onderzoek steeds weer tegenkwam, en die ik inmiddels in een nieuw licht ben gaan zien, is Ivan IV (beter bekend als Ivan de Verschrikkelijke). Zijn beslissingen hadden een directe invloed op het ontstaan en de ontwikkeling van de Russische wodka. Hoe dieper ik me in zijn tijdperk verdiepte en hoe beter ik zijn persoonlijkheid leerde kennen, hoe meer ik gefascineerd raakte door wat een monumentale, tegenstrijdige en ambigue figuur hij was, en tegelijkertijd hoe onderbelicht, verguisd en gevangen in een reeks diepgewortelde stereotypen hij nog steeds is. Naar mijn mening is Sergej Eisenstein misschien wel het dichtst bij gekomen om de volledige complexiteit van de eerste Russische tsaar vast te leggen in zijn filmische tweeluik “Ivan de Verschrikkelijke”, dat ik met veel plezier meerdere keren opnieuw heb bekeken.
In mijn proefschrift komen eigenlijk heel wat historische figuren aan bod die stuk voor stuk een eigen verfilming zouden verdienen, waaronder Isidore van Kiev, Nicolaus Bülow, Bartholomäus Ghotan en Maximus de Griek. Al deze mensen zijn werkelijk buitengewoon en uniek, elk op hun eigen manier, en het is zeker de moeite waard om eens wat over hen op te zoeken.
Wat zijn je volgende stappen nu je gepromoveerd bent?
Ik zou mijn onderzoek zeker graag als boek willen publiceren. Gelukkig zijn er uitgevers die al interesse hebben getoond, dus ik hoop dat dit in de zeer nabije toekomst zal gebeuren.
"De meest ‘nationale’ tradities kunnen juist de meest internationale geschiedenis hebben."
Als je één boodschap over je onderzoek met de wereld mag delen, wat zou die dan zijn?
De geschiedenis van welke nationale identiteit dan ook mag niet worden teruggebracht tot één enkel moment van ontstaan of één enkele plaats van oorsprong. Technologieën, gebruiken en kennis verspreidden zich tussen samenlevingen, kregen daarbij nieuwe betekenissen en droegen bij aan de vorming van wat later als typisch nationaal werd beschouwd. De meest ‘nationale’ tradities kunnen juist de meest internationale geschiedenis hebben.
- Onderzoeker
- Meer informatie
Wil je meer weten of wil je contact met de onderzoeker? Neem contact op met onze Communicatieafdeling: communicatie@eshcc.eur.nl.
