Wie onder narcose op de operatietafel ligt, vertrouwt erop dat alleen gebeurt wat is afgesproken. Maar uit signalen van coassistenten blijkt dat het niet altijd duidelijk is of patiënten vooraf toestemming hebben gegeven voor een leertoucher. “Coassistenten moeten leren om vaginaal en rectaal te toucheren, dat is noodzakelijk en voor de praktijk onmisbaar. Maar ook wie in een opleidingscontext handelt, is gebonden aan de fundamentele rechten van de patiënt. De juridische gevolgen voor het ontbreken van die toestemming zijn groter dan veel betrokkenen zich lijken te realiseren, en kunnen forse tuchtrechtelijke, civielrechtelijke en mogelijk zelfs strafrechtelijke implicaties hebben.”
In Medisch Contact schrijven promovenda Quirine Amelink, universitair docent gezondheidsrecht Caressa Bol, verbonden aan Erasmus School of Health Policy & Management, hoogleraar gezondheidsrecht Martin Buijsen en universitair docent strafrecht en strafprocesrecht Liselotte Postma verbonden aan Erasmus School of Law, over hoe het groter belang van consent in nieuwe zedenwet ook raak aan de Geneeskunde.
“Toestemming is geen formaliteit”
De basis is helder: “Voor elke medische handeling is toestemming van de patiënt vereist. Dat staat in de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst, maar het vloeit ook voort uit een grondrecht; het recht op lichamelijke integriteit. Wie zonder toestemming een onderzoek uitvoert, schendt dat recht, en voldoet niet aan de professionele standaard,” schrijven de auteurs.
Er zijn uitzonderingen. Bij wilsonbekwame patiënten beslist een vertegenwoordiger. In echte noodsituaties mag worden gehandeld zonder toestemming, als wachten ernstige schade zou opleveren. En voor kleine, niet-ingrijpende verrichtingen mag toestemming soms worden verondersteld. “Een leertoucher valt daar niet onder. Het is geen behandeling van de patiënt, het is een oefening, ten behoeve van de opleiding. In dat geval ontbreekt medische noodzaak en dat betekent: zonder expliciete toestemming mag het niet. Ook een algemene mededeling bij opname, dat er coassistenten bij de zorg betrokken kunnen zijn, is niet voldoende,” benadrukken de auteurs. “De toestemming kan mondeling of schriftelijk gegeven worden, zolang deze maar is gebaseerd op een adequate informatieverstrekking.”
Een wetswijziging met onverwachte reikwijdte
De meest ingrijpende consequentie van het niet vragen om toestemming is strafrechtelijk. Op 1 juli 2024 trad de herziene zedenwetgeving in werking: dwang of geweld is niet langer een vereiste om iets te zien als zedendelict. Het ontbreken van toestemming is voldoende, en de verantwoordelijkheid om die toestemming te verkrijgen ligt bij degene die handelt.
Dat heeft directe gevolgen voor de leertoucher. “Vaginaal of rectaal toucheren geldt juridisch als binnendringen van het lichaam. En een patiënt onder narcose kan geen toestemming geven. Omdat het leertoucher geen medisch noodzakelijke handeling is vervalt hiermee ook de uitzondering die doorgaans geldt voor medisch handelen,” schrijven de auteurs.
Daarmee komt de vraag op tafel of een leertoucher zonder toestemming zou kunnen worden gekwalificeerd als verkrachting in de zin van de wet. De auteurs benadrukken dat die kwalificatie, juridisch gezien, niet uitgesloten is. “Toestemming staat centraal, en het ontbreken ervan heeft consequenties. Of het daadwerkelijk tot vervolging zou komen is een vraag voor het Openbaar Ministerie.”
Wie draagt de verantwoordelijkheid?
Een coassistent voert een leertoucher zelden op eigen initiatief uit, maar op verzoek van een opleider of behandelend arts. Het is dan ook de opleider of behandeld arts die de primaire verantwoordelijkheid draagt voor het verkrijgen van toestemming. “Als zij een coassistent opdragen om een leertoucher uit te voeren zonder dat er toestemming is gevraagd, dan handelen ze in strijd met de rechten van patiënt en kunnen tuchtrechtelijk worden aangesproken,” schrijven de auteurs.
De coassistent die de handeling uitvoert valt buiten het tuchtrecht, omdat deze niet BIG-geregistreerd is. “Dat ontslaat ze echter niet van hun eigen verantwoordelijkheid om na te gaan of toestemming is gegeven vóórdat de handeling plaatsvindt. Tegen hen kan een klachtenprocedure op grond van de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg worden gestart,” schrijven de auteurs. Ze benadrukken hier ook het belang van ruimte voor coassistenten om hun twijfels uit te spreken richting de opleider.
Als het gaat over leertouchers zonder toestemming kent ook het ziekenhuis een verantwoordelijkheid en kan civielrechtelijk aansprakelijk worden gesteld. “Wanneer een patiënt zich laat behandelen, sluit hij juridisch gezien een overeenkomst met de instelling. Die overeenkomst verplicht het ziekenhuis tot goede zorg en dat omvat het waarborgen van patiëntenrechten. Een ziekenhuis dat structureel toestaat dat leertouchers worden uitgevoerd zonder toestemming, schiet tekort in die verplichting. De patiënt kan dan de instelling mogelijk daarvoor civielrechtelijk aansprakelijk stellen,” stellen de auteurs.
Geen vrijbrief voor de opleiding
De wet is duidelijk, benadrukken de auteurs: “Ook wie in een opleidingscontext handelt, is gebonden aan de fundamentele rechten van de patiënt.” En dat maakt heldere toestemmingsprocedures in opleidingsziekenhuizen urgent en noodzakelijk. “Patiënten moeten erop kunnen vertrouwen dat hun rechten worden gerespecteerd, juist op het moment dat zij zich het minst kunnen verweren. En coassistenten verdienen te leren hoe zorg er in de praktijk uitziet, inclusief wat het betekent om die toestemming daadwerkelijk te vragen,” besluiten de auteurs.
- Professor
- Meer informatie
- Gerelateerde content
