Kleine lettertjes. We accepteren ze regelmatig bijvoorbeeld bij het boeken van een vakantie, het afsluiten van een telefoonabonnement, het inschakelen van een aannemer of het kopen van een apparaat. Maar zijn die voorwaarden eigenlijk wel eerlijk of kunnen ze jou als consument juridisch benadelen zonder dat je dat doorhebt? Sinds 1 januari 2026 is er een nieuw orgaan dat daar preventief op toeziet: de Toetsingscommissie algemene voorwaarden, opgericht onder de vlag van Stichting De Geschillencommissie (SGC). Josje de Vogel, universitair docent Burgerlijk recht, onderzocht deze nieuwe commissie, schreef hierover een bijdrage in het Nederlands Tijdschrift voor Burgerlijk Recht en vertelt ons meer over de effecten van deze nieuwe commissie voor preventieve bescherming van consumenten en de zoektocht naar eerlijke kleine lettertjes.
Tot nu toe konden oneerlijke voorwaarden in individuele geschillen pas worden aangevochten nádat er een probleem was ontstaan, bijvoorbeeld via de rechter, de Autoriteit Consument en Markt (ACM), of een geschillencommissie. De nieuwe Toetsingscommissie introduceert een andere aanpak: preventieve toetsing, waarmee organisaties hun voorwaarden vóóraf kunnen laten beoordelen. “Immers blijft voorkomen beter dan genezen”, aldus De Vogel.
Van aanvechten naar voorkomen
De Toetsingscommissie beoordeelt algemene voorwaarden van branche- en beroepsorganisaties voordat consumenten ermee te maken krijgen. De Vogel vertelt over deze nieuwe aanpak: “Op zichzelf is preventieve toetsing niet geheel nieuw, via collectieve actieprocedures bestond al langer de mogelijkheid om voorwaarden preventief te laten toetsen. Wat de Toetsingscommissie onderscheidt, is de sectorgerichte aanpak: een gestructureerde procedure buiten de rechtszaal. Waar consumenten een oneerlijk beding voorheen vooral achteraf konden aanvechten bij de rechter, of de ACM bestuursrechtelijk kon optreden, zet de nieuwe commissie in op vroegtijdige signalering en aanpassing.”
De noodzaak tot preventieve controle
Ondanks een breed scala aan handhavingsinstrumenten blijven oneerlijke voorwaarden in de praktijk voorkomen. De Vogel vertelt dat dit een structurele zorg is en het vragen oproept over of het Nederlandse stelsel wel voldoende doeltreffende en geschikte middelen biedt in het voorkomen van dergelijke bedingen. Daarnaast is er een concrete aanleiding. De Consumentenbond, jarenlang betrokken bij het opstellen van zogenoemde tweezijdige algemene voorwaarden samen met brancheorganisaties, - waarbij wijzigingen alleen met instemming van de Consumentenbond konden plaatsvinden - trok zich in 2023 terug uit deze samenwerking. Zij stelde dat de wet de consument inmiddels goed genoeg beschermt, maar de SGC zag dat anders en zocht naar een alternatief om de kwaliteitsbewaking van algemene voorwaarden te borgen, met De Toetsingscommissie als resultaat.
Het open register: een potentiële normsteller?
Hoewel het advies van de commissie een organisatie niet kan dwingen tot aanpassingen, kan de commissie volgens De Vogel toch een standaard stellen voor en richting geven aan de inhoud van algemene voorwaarden. “Het idee van de commissie is omaanbevelingen van de commissie op te nemen in een openbaar register. Zo kunnen organisaties van elkaar leren en kunnen consumenten zich in een later geschil op een negatief advies beroepen om een oneerlijk beding aan te vechten. Zo heeft de commissie mogelijk een normerende werking die verder reikt dan individuele situaties.” Hoewel de commissie op deze manier een nieuwe norm kan stellen voor consumentenbescherming benadrukt De Vogel ook een kanttekening: “ Ten tijde van het schrijven van mijn bijdrage was nog niet duidelijk of negatieve adviezen, waarbij een organisatie het advies níet heeft opgevolgd, ook in het register worden opgenomen, of dat het register uitsluitend positief afgeronde procedures toont. Dit onderscheid is bepalend voor de potentiële normerende werking van het register. Alleen als ook negatieve adviezen zichtbaar zijn, kunnen consumenten en ondernemers een volledig beeld krijgen van de kwaliteit van de gehanteerde voorwaarden.”
Voorwaarden voor succes
“De effectiviteit van de commissie staat of valt bij een aantal factoren”, vertelt De Vogel. “Zo is de toegang beperkt tot organisaties die zijn aangesloten bij een geschillencommissie. Ook de onafhankelijkheid speelt een rol: nu de Consumentenbond zich heeft teruggetrokken, is het belangrijk dat consumentenbelangen op een andere manier stevig zijn verankerd in de commissie. Daarnaast heeft de commissie geen bindende bevoegdheid. Dat betekent dat haar gezag voor een groot deel afhangt van de bereidheid van organisaties het advies op te volgen. Bovendien vergt de toetsingsprocedure tijd en middelen, en het is nog onzeker of organisaties daartoe voldoende bereid en in staat zijn.”
Sterke preventieve consumentenbescherming is mogelijk
De Vogel doet in haar bijdrage suggesties om de commissie haar volledige potentie te laten benutten: “Maak allereerst het toetsingskader openbaar, zodat ook consumenten en individuele ondernemers weten op basis waarvan zij worden beoordeeld. Daarnaast zou kunnen worden overwogen om op termijn de toegang tot organisaties die niet bij de SGC zijn aangesloten, om de preventieve werking een groter bereik te geven. Zorg ook voor een evenwichtige vertegenwoordiging van consumentenbelangen in de commissie. Nu de Consumentenbond zich heeft teruggetrokken, is dat des te urgenter. Ook valt te overwegen om de commissie de mogelijkheid te geven om op eigen initiatief richtlijnen te ontwikkelen over veelvoorkomende of problematische bedingen. Die richtlijnen kunnen branche- en beroepsorganisaties houvast bieden bij het opstellen van algemene voorwaarden en bevorderen dat de toetsing een bredere invloed uitoefent op de kwaliteit van algemene voorwaarden in consumentenrelaties De Toetsingscommissie staat nog aan het begin. Haar uiteindelijke betekenis voor de bescherming van consumenten hangt af van hoe breed zij wordt omarmd en hoe transparant en onafhankelijk zij in de praktijk opereert.”
- Universitair Docent
- Meer informatie
Lees De Vogels bijdrage in het Nederlands Tijdschrift voor Burgerlijk Recht hier.
- Gerelateerde content
