Onlangs werd er nieuwe wetgeving voor het EU-terugkeerbeleid aangenomen. Het besproken voorstel omvat langere detentieperiodes voor migranten die niet voldoen aan een terugkeerbeslissing, onmiddellijke uitzetting zonder voorafgaande vrijwillige fase en de oprichting van zogenaamde 'terugkeerhubs' in derde landen. Arjen Leerkes, hoofdonderzoeker en coördinator van het FAiR-project, nam voor de bespreking van deze nieuwe wetgeving deel aan een paneldiscussie in het Europees Parlement.
Hij presenteerde daar enkele van de onderzoeksresultaten aan collega-onderzoekers, NGO's en parlementsleden. Als onderzoek was hij er niet om een bepaalde strategie te bepleiten, maar om realisme en feiten te presenteren in een sterk geladen debat. "Als wetenschappers", zei hij, "proberen we onafhankelijk te blijven en over verschillende opties te praten, ook al vinden we ze persoonlijk niet per se leuk. Dat is onze verantwoordelijkheid."
Wat is FAiR?
FAiR – Finding Agreement in Return – is een Horizon Europe-onderzoeksproject dat loopt van mei 2023 tot oktober 2026. Het onderzoekt de effectiviteit en legitimiteit van het huidige EU-systeem voor terugkeer van migranten en onderzoekt alternatief beleid voor terugkeer. De ambitie is om de kloof tussen de gestelde beleidsdoelstellingen en de behaalde resultaten te verkleinen.
In 2024 keerde namelijk slechts 20% van de mensen, die terug moesten naar hun land van herkomst, ook daadwerkelijk terug. De samenwerking van herkomstlanden is beperkt, en migranten zelf kunnen zich verzetten tegen terugkeer. Tegelijkertijd richten beleidsdebatten zich sterk op handhaving, terwijl de alternatieven veel minder aandacht krijgen. Als gevolg hiervan blijven grote aantallen mensen in een langdurig juridisch niemandsland — niet in staat om terug te keren, maar zonder het recht om te blijven.
FAiR verlegt de focus van dwang naar legitimiteit, en onderzoekt de voorwaarden waaronder samenwerking bij terugkeer legitiem, duurzaam en effectief wordt. Bovendien analyseert het de voor- en nadelen van verschillende beleidsopties, zoals regularisatie, wanneer echte terugkeer moeilijk te realiseren is voor overheden.
"Het is belangrijk dat we ook puur wetenschap bedrijven, mensen die gewoon hun nieuwsgierigheid volgen. Dat is de kern van de wetenschap."
Arjen Leerkes
Hoogleraar Sociologie
Maatschappelijke betrokkenheid vanaf het begin van FAiR
Vanaf het begin is FAiR niet alleen ontworpen om beleid te analyseren, maar ook om in gesprek te gaan met degenen die het vormgeven. Arjen Leerkes' deelname aan het panel in Brussel is een mooie uitkomst van alle inspanningen hiervan. "De impact in onderzoek kan op verschillende manieren zijn en moet altijd gebaseerd zijn op wetenschappelijke expertise", zegt hij. "Het is belangrijk dat we ook puur wetenschap bedrijven, mensen die gewoon hun nieuwsgierigheid volgen. Dat is de kern van de wetenschap. Als we geen goede theorieën en goede methodologieën hebben, wie zijn we dan?" Tegelijkertijd betoogt hij dat het goed is dat Erasmus Universiteit Rotterdam ruimte biedt aan degenen die zich maatschappelijk willen bezighouden. "Als we alleen academisch publiceren, wordt het moeilijk om impactvol onderzoek te doen. Maatschappelijke betrokkenheid kost tijd."
FAiR werkt samen met beleidsmakers en NGO's zoals PICUM (Platform for International Cooperation on Undocumented Migrants). "Ik zou nooit alleen met machtige acteurs werken," legt Arjen uit. "Ik wil grassroots NGO’s met krachtige overheidspartners verbinden." In die zin belichaamt FAiR de toewijding van onze universiteit aan maatschappelijk impactvol onderzoek als praktijk door samenwerking tussen verschillende niveaus van belanghebbenden te stimuleren.
Inzichten uit Brussel
Hoe ziet impact eruit zodra politiek erbij komt kijken? In het panel presenteerde Arjen Leerkes de voorlopige bevindingen over de publieke houding ten opzichte van retourbeleid en - alternatieven in 13 Europese landen. De resultaten schetsen een genuanceerd en politiek gevoelig beeld. "De publieke opinie is momenteel behoorlijk beperkend," erkende hij. "Er is niet langer een meerderheid die vindt dat mensen het recht moeten krijgen om eerst hun eigen vertrek te organiseren voordat ze het risico lopen gedeporteerd te worden. Er is ook geen steun voor generale pardons."
Maar voor Arjen is wat beleidsmakers met die inzichten doen belangrijker. "Natuurlijk moeten beleidsmakers letten op de publieke opinie. Het is democratie," zei hij. "Maar het betekent niet per se dat je moet kopiëren en plakken wat mensen denken. Er zijn ook andere belangen, zowel voor mensenrechten als voor effectiviteit, die van meerdere partijen afhangen." De uitdaging is dan om een 'ruilovereenkomst' te vinden, met de juiste balans tussen de belangen van die partijen. "En beleidsmakers hebben de verantwoordelijkheid om hun burgers uit te leggen waarom het belangrijk is om de juiste balans te vinden", voegt Arjen toe.
De nasleep
Wat kunnen we leren over impactvol onderzoek? Arjen benadrukt dat de impact niet direct of lineair is. Het vereist weerstand bieden aan wat hij de 'verwachtingsval' noemt: de hoop wekken waar beleid realistisch gezien niet aan kan voldoen. "Het is vrij onwaarschijnlijk dat je resultaten binnenbrengt en politieke partijen meteen zeggen: Waarom hebben we hier niet eerder aan gedacht?" reflecteert hij. Invloed gebeurt vaak in stilte: via informele gesprekken, educatie en burgerbetrokkenheid.
Maar hoe voorkom je dat beleidsmakers selectief shoppen in de onderzoeksresultaten? "Dat is erg moeilijk", geeft Arjen toe. "Als onderzoekers proberen we vaak zo eerlijke mogelijk aandacht te besteden aan verschillende beleidsopties en het bereik te verbreden. Ons onderzoek moet zo worden georganiseerd dat we voldoende onafhankelijk zijn. Dan kunnen we uitleggen wat de voor- en nadelen zijn van bepaalde keuzes."
Terugkerend uit Brussel overheerst er geen gevoel van triomf of juist frustratie. Impactvol onderzoek kan politieke complexiteit niet wegnemen, het maakt het juist zichtbaar. In die zin is de bijdrage van FAiR niet het voorschrijven van beleid, maar in het verbreden van het debat.
Strengere wetgeving
In de huidige realiteit, waarin recente EU-ontwikkelingen wijzen op een strenger terugkeerbeleid, zijn de bevindingen van FAiR relevanter dan ooit. Zoals Arjen uitlegt: "Helaas bevat de nieuwe terugkeerwetgeving verschillende maatregelen die afwijken van onze onderzoeksresultaten en aanbevelingen. Zo staat het uitzettingen toe naar zogenaamde 'terugkeerhubs' in derde landen en verlengt het de maximale duur van immigratiedetentie naar 24 maanden.
Deze keuzes weerspiegelen een politieke noodzaak om controle te tonen over ongewenste migratie. Hoewel dat op korte termijn effectief kan zijn, is het risico op de lange termijn de effectiviteit en legitimiteit van goed migratiebestuur te ondermijnen. Onze taak als wetenschappers is om robuust bewijs in het debat te blijven brengen en beter geïnformeerd beleid te ondersteunen."
- Onderzoeker
- Meer informatie
Meer wetenschapsverhalen? Kijk op ons online magazine Erasmus Extra.
- Gerelateerde content
